نشنال اینترست: رنسانس پیشرفت تولید سلاح‌های نظامی در ایران

ممکن است هنوز صنایع نظامی ایران آنقدر توسعه نیافته باشند که به سیستم‌های رباتیک و خودکار که اکنون آمریکایی‌ها، چینی‌ها و روس‌ها دارند، دست پیدا کرده باشند. اما بی شک تهران تا رسیدن به این فناوری‌ها فاصله زیادی ندارد.

پایگاه تحلیلی خبری تلکسیران:مایکل رابین،یکی از نویسنده‌ها و تحلیلگران سایت نشنال اینترست، در مطلب مفصلی به بررسی پیشرفت‌های نظامی ایران در زمینه‌های مختلفی چون رباتیک و هوش مصنوعی پرداخته است که دیدگاه مطالعاتی کارشناسان غربی را به موضوع پیشرفت‌های نظامی ایران را به خوبی منعکس می‌نماید.ترجمه اختصاصی تلکسیران را از این مقاله می‌خوانید:

  بررسی مسیر حرکتی نظامی ایرانی، نشان می‌دهد که چالش نظامی با این کشور بسیار جدی است و حکایت از این دارد که تهران همچنان به دنبال مسابقه تسلیحاتی در منطقه است. در حالی که کشورهای عضو شورای همکاری خلیج فارس با صرف هزینه‌های میلیاردی از تسلیحات ساخت آمریکا استفاده می‌کنند، جمهوری اسلامی ایران پس از انقلاب ده‌ها سال است که به واسطه تحریم بودن بر خودکفایی نظامی و ساخت سلاح‌های بومی تمرکز کرده است. هرچند که آمار و ارقام حکایت از این دارد که بودجه نظامی امارات و عربستان سعودی بیش از تولید ناخالص داخلی ایران است. با این حال این آمار و ارقام نباید باعث اشتباه محاسباتی برای ما شود و تصور کنیم ارزش سرمایه‌گذاری‌های نظامی ایران پایین است. ایران پس از انقلاب مدت‌ها است که استراتژی‌های نامتقارنی مانند تروریسم یا شاید فناوری‌ هسته‌ای را برای مقابله با دشمنان به کار گرفته است.

استراتژی بهره گرفتن از فناوری‌های جدید از سوی ایران نباید تعجب آور باشد. از نظر تاریخی، بسیاری از کشورهای غرب آسیا با تردید به فناوری‌های نوین نزدیک شده‌اند، اما ایران از این قاعده مستثناست. به عنوان مثال، در اوایل قرن بیستم، روحانیون سعودی حتی نسبت به ورود تکنولوژی مثل تلگراف و سپس رادیو مقاومت می‌کردند. در دهه 1970، برخی از روحانیون سعودی ادعا می‌کردند که تلویزیون یک وسیله توطئه‌ گرانه از سوی غرب است که با هدف جدا کردن فرزندان مسلمان از خدا طراحی شده است! هرچند که در این بین برخی روحانیون که هوش بیشتری نسبت به دیگر علما داشتند از قدرت تلویزیون برای اشاعه دیدگاههای رادیکال وهابی خود استفاده کردند. این دیدگاه روحانیون سعودی در حالی بود که ناصر الدین شاه قاجار که حد فاصل حدود 1848 تا 1896 قدرت را در ایران در دست داشت تنها یک دهه پس از آنکه ساموئل مورس اولین خط تلگراف را در آمریکا راه‌اندازی کرد، این فناوری را به ایران آورد. اگرچه همواره در ایران استبداد حاکم بوده است، اما با این وجود هم دولت و هم مردم ایران از حضور فناوری‌های جدید استقبال کرده‌اند. حسین اردکانی، مورخ ایرانی، که متأسفانه فقط به زبان فارسی آثارش موجود است، یکی از کسانی است که در مورد پذیرش تمدن جدید از سوی ایرانی‌ها مطلب نگاشته است.

همین نکته در مورد اینترنت نیز صادق بوده، بسیاری از کشورهای عربی در ابتدا نسبت به پذیرش اینترنت و استفاده مردم از آن در کشورشان مقاومت می‌کردند، در حالی که ایران و اسرائیل برخلاف اعراب جزو پیشگامان استفاده از این فناوری در منطقه غرب آسیا بودند. در سال 1993، ایران پس از اسرائیل به دومین کشوری در منطقه تبدیل شد که از اینترنت استفاده می‌کند.

از آنجا که رهبری ایران نسبت به استفاده از فناوری‌های جدید روی خوش نشان می‌دهد، می‌توان انتظار داشت که در یک رویکرد کلی این فناوری‌های نوین نه تنها در پایگاه‌های نظامی بلکه در کل ایران از جمله دانشگاها و شرکت‌های اقتصادی وابسته به سپاه پاسداران انقلاب اسلامی یا غیروابسته مورد استفاده قرار بگیرند. در حقیقت، یکی از انگیزه‌های اصلی جمهوری اسلامی برای اعزام دانش آموزان به ویژه فرزندان نخبگان رژیم و سایر وفاداران،به دانشگاه‌های غربی و سرمایه‌گذاری گسترده در حوزه جاسوسی سایبری، دستیابی و پیشرفت در جدیدترین حوزه‌های فنی است.     

واشنگتن معمولا تمایل دارد که ایران را دست کم بگیرد و این دست کم گرفتن یکی از دلایلی بود که جمهوری اسلامی برای مدتی طولانی توانست غنی سازی هسته‌ای و تحقیقات تسلیحاتی خود را مخفی نگه دارد. نه تنها برنامه غنی سازی و تولید انرژی بلکه مجموع برنامه هسته‌ای ایران پیش از امضای برجام که شامل آزمایش‌های انفجاری می‌شد همه حکایت از پیشرفت توانایی‌های بومی ایران در این حوزه داشت.

به بیان ساده‌تر، مهندسان و دانشمندان ایرانی در توسعه فناوری‌های نظامی پیشرفته مهارت بالایی پیدا کرده‌اند. به عنوان مثال، امروز ده سال از زمانی که ایران نخستین ماهواره خود را با موفقیت در مدار قرار داد، می‌گذرد. محمود احمدی نژاد، رئیس جمهور وقت ایران در آن مقطع پیرامون پرتاب ماهواره گفت: خداوند به ما برای پیشرفت علمی نظر کرده است. طی دهه بعد، آژانس فضایی ایران با موفقیت، چندین و چند ماهواره دیگر به فضا پرتاب کرد. بر اساس گفته مقامات ایرانی به نظر می‌رسد تا پایان سال پرتاب ماهواره‌های بیشتری در دستور کار قرار داشته باشد. البته، فناوری پرتاب ماهواره می‌تواند زمینه را برای کار بر روی موشک‌های پیشرفته بالستیک فراهم کند. شاید به همین دلیل است که سال گذشته دانشمندان ایرانی ژیروسکوپ یا حسگرهای نوینی را برای تقویت سیستم ناوبری در موشک های بالستیک ایران استفاده کردند.

دولت ایران همواره مشوق سرمایه گذاری در حوزه فناوری نانو بوده است. به عنوان مثال، در 31 ژانویه سال 2015، آیت الله خامنه‌ای، رهبر معظم انقلاب از یک نمایشگاه فناوری نانو بازدید و با ادعای این که ایران رتبه هفتم فناوری نانو در جهان را دارد، خواستار پیشرفت هرچه بیشتر در این حوزه شد. وی در این باره گفت: شما باید بیش از این به جلو پیش بروید و نباید با قناعت نسبت به پیشرفت فعلی از فکر پیشرفت هر چه بیشتر دست بکشید.

دانشجویان ایرانی بسیاری به تحصیل در حوزه فناوری نانو مشغول هستند و دولت ایران هم همواره با برگزاری المپیادهایی در این صنعت سعی داشته نخبگان را جذب سیستم خود کند. هم اکنون یازده جشنواره نانوفناوری در تهران به منظور به کار گرفتن دانشجویان ایرانی و تسهیل مشارکت بین بنگاه‌های ایرانی و شرکای خارجی برگزار شده است.

در حوزه دیگر نیز حوادث اخیر از جمله تنش با نیروی دریایی آمریکا در خلیج فارس و جنگ در سوریه، یمن و عراق توجهات را به سمت توسعه هواپیمای بدون سرنشین ایرانی یا همان پهپاد جلب کرده است. ایران اولین هواپیمای بدون سرنشین خود را در سال 1985، یک یا دو دهه قبل از اینکه بسیاری از کشورهای منطقه به آن دست پیدا کنند، مورد استفاده قرار داد. امروز سپاه پاسداران از ده‌ها مدل مختلف پهپاد که قابلیت پرواز در شب و روز و به مدت طولانی 12 ساعت را دارند، استفاده می‌کند. این پهپادها همچنین مجهز به فناوری نوین جی‌پی‌اس هم هستند.

در حالی که دیپلمات‌ها همچنان توجهشان به برنامه هسته‌ای ایران است، نسل بعدی فناوری نظامی تسلیحات مافوق صوت، رباتیک و سیستم‌های خودکار را شامل می شود. در حال حاضر، هیچ نشانه‌ای مبنی بر اینکه جمهوری اسلامی توانایی دستیابی به سلاح‌های مافوق صوت را دارد، در دست نیست و متحدین آنها از جمله چین و روسیه هم مایل نیستند که چنین فناوری‌ای را در اختیار تهران بگذارند. بحث فناوری رباتیک، سیستم‌های خودکار و هوش مصنوعی موضوع دیگری است.

سه مسیر ممکن است دستیابی ایران به چنین فناوری‌هایی را سرعت ببخشد. اول آموزش خارجی: بدون شک دریافت کمک‌های آشکار از چین و روسیه یا جاسوسی از این دو کشور می‌تواند یکی از این راه‌ها باشد. شاید از نظر سیاسی درست نباشد که این را بگوییم، اما حضور دانشجویان ایرانی در دانشگاه‌های آمریکایی یا اروپایی می‌تواند یک راهکار دیگر برای ایران در مسیر دستیابی به این فناوری باشد. برای مثال، تقریباً بیش از نیمی از دوازده هزار دانشجوی ایرانی که در سال تحصیلی 2016-2017 در آمریکا مشغول به تحصیل بودند، در رشته مهندسی درس می خواندند و 12 درصد دیگر نیز در رشته‌های ریاضی یا علوم کامپیوتر مشغول بودند. در حالی که سیاست‌های محدود کننده دولت ترامپ ممکن است ویزای دانشجویی برای افراد را کاهش دهد، اما همین دانشجویان ممکن است به سادگی به دانشگاه‌های روسیه، چین، هند یا اروپا بروند و در آن جا تحصیل کنند. حتی اگر اکثریت قریب به اتفاق دانشجویان ایرانی تمایلی به خدمت به رژیم جمهوری اسلامی نداشته باشند، واقعیت اقتصاد ایران به ما می‌گوید که آن‌ها با بازگشت به کشورشان انتخابی جز کار برای دولت یا شرکت‌های وابسته به سپاه ندارند.

از آنجا که رهبران ایران غرور ملی خود را در گسترش صنایع بومی می‌بینند، رژیم این کشور در مقاطعی از پذیرش کمک‌های موشکی پنهانی هسته‌ای و بالستیک کره شمالی و کمک‌های گسترده‌تر و بیشتر از روسیه و چین ابایی نداشته است. به عنوان مثال، تهران و پکن، مراکز مشترک فناوری نانو را در چین ایجاد کرده و پیوندهای فعالی بین شرکت‌های نانو فناوری ایرانی و چینی به وجود آورده‌اند. در سوی دیگر نیز رهبران روسیه نه تنها به صادرات فناوری به ایران مایل هستند بلکه به دانشمندان ایرانی اجازه می‌دهند خودشان نیز این فناوری‌ها را از روس‌ها فرا بگیرند. درست در سال جاری، خبرگزاری تسنیم وابسته به سپاه پاسداران اعلام کرد که مهندسان ایرانی به دنبال تولید نسخه سیستم موشکی ضد هوایی پانتسیر روسیه در داخل ایران هستند. گفتنی است، حوزه رباتیک ممکن است هدف بعدی همکاری روسیه و ایران باشد. در تاریخ 24 ژوئن 2019، معاون وزیر دفاع ایران برای شرکت در مجمع فنی و نظامی با حضور بیش از صد شرکت روسی و خارجی فعال در حوزه رباتیک به مسکو سفر کرد.

روسیه ممکن است مایل باشد که فناوری‌هایش را با ایران به اشتراک بگذارد، اما باید اذعان کرد که فناوری غربی استانداردهای بالاتری دارد و اینجاست که احتمال دارد ایران با فریب و جاسوسی وارد میدان شود، کما اینکه ایران حضور پررنگی هم در اروپا دارد. به عنوان مثال، در سال 2008، هواپیمایی قدس وابسته به سپاه به دنبال استفاده از واسطه‌های فرانسوی برای خرید قطعات آلمانی برای برنامه پهپادی ایران بود. پنج سال بعد، دادستانی آلمان یک شهروند آلمانی و یک ایرانی را به صادرات غیرقانونی شصت و یک موتور هواپیما برای استفاده در برنامه هواپیماهای بدون سرنشین ایران متهم کرد. دادگاه منطقه‌ای آمریکا در کلمبیا نیز یک شهروند استرالیایی به نام دیوید لوویک و شرکت وی را متهم به صادرات هواپیماهای بدون سرنشین و سایر فناوری‌های این حوزه به ایران کرد.

برای بومی سازی هر فناوری‌ای باید نمونه‌هایی داشت، در همین ارتباط می توان به این موضوع اشاره کرد که هواپیمای بدون سرنشین ایوب که توسط حزب الله به پرواز درآمد و پس از نفوذ به حریم هوایی اسرائیل در نزدیکی مجتمع هسته‌ای این کشور در دیمونا سرنگون شد، در اصل ساخت شرکت آلمانی زیمنس و بوکشتیگل بود که سپاه در اختیار داشت. ایران همچنین بارها ادعا کرده که پهپاد آرکیو 170 آمریکا را که در دسامبر 2011 به زمین نشاند، مهندسی معکوس کرده است. در مجموع جاسوسی سایبری در ایران به شدت رو به رشد است.

به هر حال ایرانی‌ها این فناوری را دیر یا زود به دست می‌آورند. به نظر می‌رسد که برنامه نظامی ایران در آینده، کار بر روی سیستم‌های خودکار و هوش مصنوعی را هم در بر بگیرد. ایران به وسیله هوش مصنوعی تلاش کرده تا بین قایق‌ها، توپخانه و هواپیماهای بدون سرنشینش اتصال ایجاد کند. سپاه در نبرد با داعش در منطقه شرقی فرات نیز از روش‌هایی مشابه استفاده کرده بود. در تاریخ 12 ژوئن 2019، علیرضا صباحی فرد، فرمانده پدافند هوایی ایران از سیستم جدید پدافند هوایی رونمایی کرد که می‌تواند پهپادهای مخفی را ردیابی کند.  بر اساس گفته‌های کارشناسان ممکن است در این سیستم از هوش مصنوعی استفاده شده باشد. این که ایرانی‌ها با موفقیت یک فروند هواپیمای بدون سرنشین آمریکا را ساقط کردند، خود نشان می‌دهد که پیشرفت‌های ایران با وجود مبالغه مقامات این کشور نباید نادیده گرفته شود.

ایران همچنین در زمینه هواپیماهای بدون سرنشین و سایر حوزه‌های رباتیک رو به پیشرفت است. در اکتبر سال 2018، تهران میزبان یک کنفرانس بین‌المللی حوزه رباتیک بود که در آن دانشگاهیان آخرین تحقیقات خود را در این زمینه ارائه دادند. بخش عمده این تحقیقات بر بهینه‌سازی مسیرهای پرواز و جلوگیری از انفجار و برخورد پهپادها به موانع متمرکز بود. برای مثال، یکی از مقالات ارائه شده از یک روش جدید برای هماهنگی چندین ربات پرنده در یک محیط پرمانع پرده برداری کرده بود. محقق دیگری نیز الگوریتم جدیدی را برای کاهش مصرف سوخت پهپاد و مسافت طی شده ارائه داد. یک محقق از لبنان به بررسی ویژگیهای مختلف و بهینه‌سازی هواپیماهای بدون سرنشین زیر آب پرداخت. سایر تحقیقات نیز در زمینه بهینه سازی قطعات و نرم افزارهای کنترل پهپادها متمرکز بودند. در همین حال، در ژوئن 2019 مقاله‌ای در تسنیم با این عنوان که "چگونه هوش مصنوعی می تواند تهدیدی برای ابزار و پهپادهای انتحاری باشد" منتشر شد. این رسانه‌های وابسته به دولت به طور مرتب گزارش‌هایی در مورد توسعه رباتیک در مکان‌هایی مانند دانشگاه صنعتی کوئینزلند استرالیا یا موسسه فناوری ماساچوست در آمریکا که به توسعه رباتیک علاقه دارند، منتشر می‌کنند.

حالا سؤال اصلی برای سیاست گذاران واشنگتن و متحدان عرب آمریکا این است که چگونه دستیابی به فناوری رباتیک و هوش مصنوعی می‌تواند بر رفتار ایران تاثیر گذاشته و توازن نظامی منطقه را به نفع تهران تغییر دهد. ممکن است هنوز صنایع نظامی ایران آنقدر توسعه نیافته باشند که به سیستم‌های رباتیک و خودکار که اکنون آمریکایی‌ها، چینی‌ها و روس‌ها دارند، دست پیدا کرده باشند. اما بی شک تهران تا رسیدن به این فناوری‌ها فاصله زیادی ندارد.

منبع: نشنال اینترست/ مایکل رابین

ترجمه: شهربانو علی جمعه پور

کد خبر 4315

برچسب‌ها

نظر شما

شما در حال پاسخ به نظر «» هستید.
1 + 4 =